Myśląc o mrowisku, wielu z nas wyobraża sobie klasyczne mrowisko mrówki rudej (z rodziny Formica). Występują one w wielu formach i odmianach, a każde gniazdo jest unikalne. Jednym z najczęstszych rodzajów mrowisk jest to zbudowane z igliwia i innych materiałów leśnych.
Jak wygląda mrowisko?
Wygląd konstrukcji różni się w zależności od gatunku i terenu. Mrowisko to pomysłowe rozwiązanie, które umożliwia mrówkom kontrolowanie temperatury i klimatu w gnieździe. Przenoszą one czerwie do tej części mrowiska, która w danym momencie najlepiej im odpowiada.
Mrowisko to nie tylko przypadkowa sterta ziemi i igieł. Ta solidna konstrukcja jest niezwykle wyrafinowana i to właśnie ona pozwala kolonii na regulację klimatu. Dzięki gałązkom, igłom sosnowym, kamykom, piaskowi, ziemi, liściom i innym materiałom z otoczenia, mrowisko może być prawdziwym arcydziełem architektury. Powierzchnię często tworzy twarda skorupa, która czyni gniazdo wodoodpornym, jednocześnie generując ciepło. Niektóre gatunki budują swoje mrowiska z kamyków i minerałów, podczas gdy inne wykorzystują roślinność. U większości gatunków mrówek w strukturze i na powierzchni kopca można znaleźć małe kamienie lub żwir. Powodem tego jest prawdopodobnie fakt, że kamienie generują ciepło, dzięki czemu komory kolonii są cieplejsze. W mrowiskach znajduje się również żywica z drzew i roślin. Nie wiemy dokładnie, dlaczego, ale można przypuszczać, że żywica działa antybakteryjnie i zabija grzyby. (1)
Wnętrze mrowiska
Mrowisko składa się z dwóch części: nadziemnej i podziemnej. Obie części mają rozbudowaną sieć tuneli łączących wiele komór o różnej wielkości. Bardzo powszechne jest umieszczanie przez mrówki poczwarek w szczytowej części mrowiska, aby wykorzystać padające na nie słońce. Dom mrówek jest zbudowany tak, aby był jak najbardziej wydajny i zaspokajał jak najwięcej potrzeb. Gdy nordycka zima zbliża się ku końcowi, królowe mrówek z rodzaju Formica zaczynają ponownie składać jaja. Temperatura wewnątrz może wynosić około 26-28°C, nawet jeśli kopiec jest pokryty śniegiem. (1)
Wraz ze zmianą pór roku, różne części mrowiska są wykorzystywane do stworzenia optymalnego klimatu dla czerwi i królowych. Gdy jest ciepło, są one przenoszone na szczyt mrowiska. Gdy panuje susza lub jest po prostu zbyt zimno na zewnątrz, są przenoszone w dół, do ciepłych i wilgotnych dolnych komór.
Powierzchnia mrowiska może wyglądać jak nudna skorupa z igliwia, ale w rzeczywistości jest pełna małych otworów wejściowych. Mrówki otwierają je i zamykają, tak jak my używamy drzwi. Jednak zamiast drzwi z zawiasami, używają kamieni i innych materiałów leśnych, aby chronić się przed pogodą i wrogami.
Które gatunki mrówek budują mrowiska?
Najczęstszymi budowniczymi mrowisk są mrówki z nordyckiej rodziny Formica. Przynajmniej jeśli mówimy o klasycznym mrowisku z igliwia. Wiele innych mrówek stosuje podobne techniki, ale nie budują tak klasycznych kopców jak Formica.
Jak duże mogą być mrowiska?
Istnieją oczywiście zarówno malutkie, jak i ogromne mrowiska, a także wszystko pomiędzy. Największe mrowiska budują mrówki z rodzaju Formica. Ich kopce (Formica aquilonia) mogą osiągać do 2,5 metra wysokości. Jedno gniazdo mrówki rudej (Formica polyctena) może osiągnąć imponujący obwód 20 metrów. (1) To ogromne!
Jak długowieczne może być mrowisko?
Wiele mrowisk uważanych jest za liczące kilkaset lat. Wszystko zależy jednak od gatunku i środowiska, w którym żyją. Zwyczajne mrówki leśne (Formica) posiadają sprytny system wielu królowych (poliginia), co ułatwia ich koloniom przetrwanie przez dłuższy czas. Kiedy jedna królowa umiera, inna może zająć jej miejsce. Kolonie monoginiczne (na przykład Lasius niger) nie przeżywają swojej królowej. Choć może ona dożyć 30 lat, kolonia umiera wraz z nią.
Gdzie mrówki budują mrowiska?
Mrówki lubią wykorzystywać swoje otoczenie na swoją korzyść. Dlatego wiele mrowisk budowanych jest strategicznie obok drzew lub na szczycie (bądź pod) kamieni, kłód lub pniaków. Ta solidna konstrukcja pomaga chronić mrówki przed wrogami i siłami natury. Z kolei to sprawia, że kolonia mrówek odnosi większe sukcesy niż sąsiedzi. Mrowiska, które przetrwają najdłużej, to prawdopodobnie te, które łączą świetne miejsce na gniazdo z dobrym środowiskiem (bogatym w materiały i pożywienie). Bardzo często mrowiska (na półkuli północnej) budowane są stroną zwróconą na południe, ponieważ tam słońce świeci najdłużej.
Sieć mrowisk
Wiele gatunków mrówek buduje więcej niż jedno gniazdo. Dodatkowe gniazda nazywane są gniazdami satelitarnymi i mogą zawierać królowe lub tylko czerwie i robotnice. Gniazda satelitarne pozwalają mrówkom na rozszerzanie swojego terytorium. Żadne inne mrówki (ani owady) nie będą w stanie osiedlić się na obszarze kontrolowanym przez kolonię macierzystą. Robotnice z różnych kolonii spotykają się na ziemi podczas żerowania, ale nie wyrządzają sobie krzywdy. Należą do tej samej kolonii, mimo że ich gniazda mogą znajdować się daleko od siebie. (2)
Inne rodzaje mrowisk
Wiele mrówek buduje gniazda kopcowe, ale większość z nich nie używa tej samej techniki i materiałów co Formica. Gatunki takie jak Lasius czy Myrmica pozwalają, aby wykopana z gniazda ziemia tworzyła kopiec na wierzchu. Lubią też osiedlać się w kępach trawy, ponieważ zapewnia to w dużej mierze tę samą ochronę i funkcje, co gniazdo mrówki leśnej. Klimat może być w pewnym stopniu kontrolowany, podczas gdy ciepło jest generowane na powierzchni.
Bibliografia
1. Per Douwes, Johan Abenius, Björn Cederberg, Urban Wahlstedt (2012) Nationalnyckeln “Steklar: Myror-getingar. Hymenoptera: Formicidae-Vespidae” s. 40-41 (szwedzki)
2. Bert Holldobler & Edward O. Wilson (1990) “The Ants” s. 173
