Komunikacja mrówek

Jak mrówki się komunikują?

Jak właściwie funkcjonuje społeczeństwo mrówek? Mrówki nie potrafią ze sobą rozmawiać, a ich oczy znacznie różnią się od ludzkich. Jak zatem się ze sobą komunikują?

Gdy słyszymy słowo „komunikacja”, większość ludzi prawdopodobnie kojarzy je z językiem lub mową. Z czymś wypowiadanym, tworzonym przy użyciu języka i ust do kształtowania i artykułowania dźwięków. Dzięki temu możemy tworzyć nieskończoną liczbę słów, a w rezultacie opowiadać niezwykle skomplikowane historie. Komunikacja mrówek nie jest aż tak zaawansowana, ale większość zgodziłaby się, że jest imponująco wyrafinowana.

Kolonia mrówek może składać się z kilku milionów robotnic. Jak tak duże społeczeństwo może być tak dobrze zorganizowaną machiną, jaką obserwujemy? Mrówki pokonują bariery komunikacyjne na kilka sposobów:

Zapach (feromony)
Dotyk
Mowa ciała
Dźwięk

Czułki mrówek to klucz do tajemnicy ich komunikacji. Za pomocą zaawansowanego systemu feromonów potrafią „wywąchać” szeroki zakres tematów, od aktywności kolonii po podboje terytorialne. Przez miliony lat mrówki wykształciły specyficzne feromonowe „koktajle”, aby przekazywać współtowarzyszkom różne informacje. Do odbierania wiadomości używają czułków, w podobny sposób, w jaki my używalibyśmy nosa, będąc niewidomymi i głuchymi.

Oczywiście nie wszystkie zapachy są znane człowiekowi, ale wiemy sporo o ich systemie. Na przykład każda kolonia posiada swój unikalny zestaw feromonów, co pozwala odróżnić przyjaciela od wroga. Dla człowieka może wydawać się dziwne, że mrówka potrafi rozstrzygnąć to w ułamku sekundy, ale dzięki zapachowi jest to możliwe i często bardzo przydatne. (1)

Robotnica major i minor z gatunku Atta sexden. Być może mniejsza mrówka próbuje porozumieć się z większą, która przecina liść. Zdjęcie: Alex Wild.

Jak mrówki komunikują się poprzez ruch i dotyk

Myrmekolodzy Bert Hölldobler i Edward O. Wilson opisują obserwacje komunikacji mrówek prządek (Oecophylla longinoda) w swojej książce „Journey to the Ants” (Podróż do świata mrówek). Widać wyraźnie, że wszystko jest dość zaawansowane. Na przykład mrówki mają tendencję do tworzenia śladów zapachowych prowadzących do źródeł pożywienia, niczym okruchy chleba, aby inne robotnice mogły je znaleźć i podążać ich śladem. Kiedy pojedyncza robotnica znajdzie coś wartościowego, biegnie z powrotem do kolonii, rozpylając na ziemi małe kropelki feromonów, by inne mogły za nią podążyć. Myrmekolodzy wyjaśniają, że istnieje pięć różnych sposobów, w jakie mrówki mogą mieszać i zmieniać te sygnały. Kiedy robotnica spotyka członka kolonii, może przekazać informacje, poruszając ciałem w określony sposób lub po prostu stykając się czułkami. Druga mrówka otrzymuje wówczas stosunkowo jasny obraz tego, czego powinna szukać na końcu ścieżki. Jeśli pierwsza mrówka znalazła coś jadalnego, najprawdopodobniej pozwoli drugiej spróbować próbki ze swoich ust. (2)

Mrówki komunikują się za pomocą mowy ciała

Podobnie jak ludzie, mrówki używają mowy ciała do komunikowania się. Mogą przekazywać innym mrówkom informacje poprzez delikatne dotykanie lub głaskanie drugiej mrówki na różne sposoby. W ten sposób łączą sygnały feromonowe z dotykiem i mową ciała, tworząc zaawansowaną formę komunikacji. Przykładem specyficznego „dialogu” jest sytuacja, w której mrówki, lekko naciskając fragment głowy innej mrówki, wywołują odruch szczękowy, co daje pierwszej mrówce możliwość spróbowania pokarmu drugiej. Nierzadko mrówki zostawiają trochę jedzenia na później lub dla innych członków kolonii. Taki dialog może wydawać nam się dziwny, ale żadna z mrówek nie wykazuje w tej sytuacji wahania.

Czy mrówki rozmawiają ze sobą? Tak!

Kolejnym osobliwym sposobem komunikacji mrówek jest dźwięk. Większość gatunków mrówek używa go do porozumiewania się, choć jest to powszechnie nieznane ze względu na niską częstotliwość tych sygnałów. Mrówki wytwarzają różne dźwięki, pocierając nogami o część ciała przypominającą tarkę, co pozwala im wydawać różne odgłosy. Choć my możemy ich nie słyszeć, inne mrówki już tak. Dźwięk ten jest możliwy do usłyszenia dla człowieka, jeśli przystawimy mrówkę bardzo blisko ucha i uważnie posłuchamy.

Dźwięki są wykorzystywane na różne sposoby, w zależności od gatunku. Świetnym przykładem jest sytuacja, gdy robotnica zostaje gdzieś uwięziona, na przykład w wyniku zawalenia się tunelu lub komory, co blokuje wszystkie wyjścia. Mrówka może użyć dźwięku jako sygnału alarmowego, sygnalizując swoje położenie innym robotnicom przez ściany. Nie byłoby to możliwe za pomocą feromonów.

12 różnych kategorii komunikacji

Myrmekolodzy wyodrębnili dwanaście różnych kategorii komunikacji mrówek.

Alarm/Ostrzeżenie
Zachęta
Rekrutacja (do źródeł pożywienia lub nowych miejsc gniazdowania)
Pielęgnacja (czyszczenie i opieka nad innymi mrówkami)
Trofalaksja (wymiana płynów pokarmowych, ustnie/odbytowo)
Wymiana pokarmu stałego
Presja rówieśnicza
Rozpoznawanie (członkowie kolonii, określanie kasty, rozróżnianie martwych od żywych mrówek)
Wpływ na kasty (stymulowanie lub hamowanie rozwoju różnych kast)
Kontrola rywali (innych płodnych samic w tym samym gnieździe)
Oznaczanie terytorium (odległość od kolonii, wyznaczanie granic terytorialnych)
Komunikacja płciowa (określanie gatunku i płci, a także synchronizacja lotu godowego)

–

Referencje

1. Per Douwes, Johan Abenius, Björn Cederberg, Urban Wahlstedt (2012) Nationalnyckeln „Steklar: Myror-getingar. Hymenoptera: Formicidae-Vespidae” s. 26 (szwedzki)

2. Bert Holldobler & Edward O. Wilson (1995) „Journey to the ants” s. 46

3. Bert Holldobler & Edward O. Wilson (1990) „The Ants” s. 227