Sociale parasieten

Sociale parasieten in mierenkolonies

Met eenvoudige middelen hebben mieren simpele maar effectieve manieren van communicatie gecreëerd. Dit is belangrijk voor factoren zoals samenwerking binnen de kolonie, maar het kan ook een wijd openstaande achterdeur zijn voor sociale parasieten.

Stel je voor dat je iemand ontmoet die je nog nooit eerder hebt gezien. De persoon voor je beweert een van je beste vrienden te zijn. Natuurlijk trap je daar niet in – er zijn duizenden details die bewijzen dat de persoon ongelijk heeft. Je ziet een vreemde. Maar voor mieren is het ontmaskeren van een bedrieger niet zo eenvoudig als voor mensen. Dit heeft de weg vrijgemaakt voor een aantal hoogontwikkelde sociale parasieten.

Als we de mensen vervangen door mieren, is het enige wat nodig is om de truc te laten werken, een verandering van geur. Een soort parfum – waardoor het individu vertrouwd overkomt. Vanwege de kleine hersenen van mieren hebben ze simpele maar effectieve manieren van communiceren ontwikkeld. Vrienden worden herkend aan hun geur, evenals vijanden (die ruiken natuurlijk niet als vrienden!), wat het voor een bedrieger makkelijk maakt om de geur te kopiëren en op te gaan in de rest. (Lees meer: Hoe mieren communiceren)

Mieren als sociale parasieten

Er zijn verschillende soorten sociale parasieten. Een voorbeeld is mieren die andere mieren uitbuiten. De wetenschapper Heinrich Kutter ontdekte een van de extremere gevallen met de soort Teleutomyrmex schneideri in de Franse en Zwitserse Alpen. Ze brengen het grootste deel van hun leven door op de rug van een gastmiersoort, wat mogelijk wordt gemaakt door hun kleine en holle lichaam. Ze hebben zes grote poten die ze gebruiken om te voorkomen dat ze eraf vallen. Ze dragen niet bij aan de kolonie en zijn afhankelijk van voeding en water uit de voorraden van de gastkolonie. Door evolutie zijn ze volledig geïnfiltreerd in de soort Tetramorium caespitum en leiden ze nu een zorgeloos leven op hun rug. De parasitaire soort heeft geen werksters, maar is volledig afhankelijk van hun gastheren – ze verdienen de naam sociale parasieten dubbel en dwars. Deze koninginnen worden zelfs gevoerd door de Tetramorium-werksters en worden behandeld als nageslacht van de kolonie.

Maar een leven op de rug van een andere mier heeft een prijs. Ondanks hun op het eerste gezicht zorgeloze en luxueuze levensomstandigheden, wordt de soort geplaagd door zwakke lichamen. Ze bezitten niet de klieren die andere mieren gebruiken om hun larven te voeden of om antibacteriële afscheidingen uit te scheiden. Daarom lopen ze een groot risico als het gaat om ziekten. Ze kunnen alleen vloeistoffen eten vanwege hun zwakke kaken. Als ze van hun gastmier worden afgegooid, zullen ze hoogstwaarschijnlijk binnen enkele dagen sterven. De parasiet is niet sterk genoeg om een andere gastheer te vinden en te beklimmen. (1)

Onder de Scandinavische soorten wordt 37% beschouwd als sociale parasiet. Een aantal soorten sticht hun kolonies op de parasitaire manier. Een eenzame mierenkoningin dwaalt een gevestigd nest binnen en schakelt uiteindelijk de regerende koningin uit. De werksters accepteren de opvolging en blijven de kolonie dienen zoals voorheen. Na verloop van tijd is alle werksterkracht omgezet naar de genen van de nieuwe koningin en zijn er geen sporen meer van de oude kolonieleden en hun koningin. (2)

Referenties

1. Per Douwes, Johan Abenius, Björn Cederberg, Urban Wahlstedt (2012) Nationalnyckeln “Steklar: Myror-getingar. Hymenoptera: Formicidae-Vespidae” p. 36 (Zweeds)

2. Bert Holldobler & Edward O. Wilson (1995) “Journey to the ants” p. 124-125