Parasieten bij mieren

Wat zijn mierenparasieten?

Parasieten in de mierenwereld komen zeer veel voor, maar ze lijken het leven van hun gastheer in bredere zin niet te beïnvloeden. Een van de bekendere parasieten is de "zombiewereld-schimmel" die zijn gastheer infecteert en deze dwingt hoog boven de grond te klimmen. Eenmaal aan de top aangekomen, houdt de mier zich vast totdat de parasiet haar doodt.

Wanneer we het over mierenparasieten hebben, lijken ze misschien geen goed onderdeel van het mierenleven. Maar ze zijn belangrijk voor het ecosysteem en dragen, net als elk ander organisme, bij aan een evenwichtige insectenfauna.

Een uitstekend voorbeeld waarbij parasieten dienen als een balancerende kracht, is een soort vlieg die lijkt op onze gewone fruitvlieg. Wanneer de mierensoort Pheidole dentala haar nest verlaat om voedselvoorraden te verdedigen tegen de soort Solenopsis texan, verschijnt de vlieg en brengt het conflict in evenwicht. Ze vallen de sterkste individuen aan, de soldaten van het Pheidole-leger, en proberen hun eieren op hen te leggen. De soldaten, die normaal gesproken de strijd zouden winnen, ontvluchten het slagveld en laten hun zwakkere zusters het gevecht voeren. De vliegen lijken geen van de kleinere werksters van enige soort aan te vallen, wat er uiteindelijk toe leidt dat de Solenopsis als overwinnaar uit de strijd komt. Een interessant aspect hiervan is de timing. De vliegen zijn niet actief tijdens het vroege voorjaar en het late najaar, wat de kansen in het voordeel van Pheidole doet kantelen, waardoor ze in deze periode vrij spel hebben. Op deze manier dienen de vliegen als weegschaal in het conflict, wat ervoor zorgt dat de twee soorten naast elkaar kunnen leven zonder elkaar uit te roeien. (1) Dit werd voor het eerst waargenomen in Texas, maar is sindsdien in vele bossen over de hele wereld gezien.

Dodelijke mierenparasieten in de mierennest

Individuele mieren kunnen het doelwit zijn van parasieten. Zo zijn nematoden (of rondwormen) aangetroffen in het achterlijf van verschillende mierensoorten. En tijdens zomerdagen zijn zwermen vliegen gezien die boven mierennesten vliegen. Deze verschillen niet veel van de bovengenoemde vlieg en hebben hetzelfde doel: eieren leggen op de mieren. De eieren worden in de nek geplaatst, waardoor de mier uiteindelijk sterft wanneer de larve zich een weg naar buiten graaft door de kop en het lichaam.

Andere parasitaire vliegen zijn de bochelvliegen (Phoridae, Pseudacteon). Ze besluipen mieren buiten hun nest of op hun paden, en zodra ze binnen bereik zijn, vallen ze aan en planten ze een ei in het achterlijf van de mier. Andere vliegen maken gebruik van de bruidsvluchten en leggen hun eieren in pas bevruchte koninginnen. Dit weerhoudt haar ervan haar eigen eieren te leggen en zal haar, zonder dat ze het weet, dwingen om voor de larven en poppen van de vliegen te zorgen. De koningin zal later sterven, waardoor de vlieg tot volwassenheid kan groeien zonder haar bemoeienis. (2)

Een schimmel van de soort Ophiocordyceps heeft een Camponotus-werkster geïnfecteerd en gedood. Belize (Armania). Foto: Alex Wild.

Mierenparasieten: Schimmels

Wanneer we naar het onderwerp mierenparasieten kijken, blijken schimmels een populair studieobject. Hun werkwijzen verschillen enorm van elkaar, maar vele hebben één ding gemeen: het doden van de gastheermier. Een daarvan komt uit de Cordyceps-familie. Deze infecteert een mier en begint binnen in het lichaam te groeien. Uiteindelijk duwt ze zich naar buiten in de vorm van een uitspruitsel (meestal ergens tussen de belangrijkste lichaamssegmenten). Cordyceps subdiscoidea ontspruit in het bijzonder uit de nek van de mier, of net achter de kop, en kan tot 10 centimeter hoog worden. De mier sterft in een "levende" positie, waardoor ze er levend uitziet – afgezien van de schimmelinfectie op haar lichaam, kop en mond.

Andere schimmels zijn minder gemeen. Ze doden of schaden hun gastheermieren niet. Sommige vestigen zich aan de buitenkant van het lichaam van de mier, terwijl andere zich via hun mond verspreiden, waardoor de schimmel gemakkelijk door de kolonie kan verspreiden.

Ondanks het succes van schimmels om mieren te infecteren en zich te verspreiden, lijken de mierenkolonies zelf niet erg door hen bedreigd te worden. De schimmels zijn dun verspreid en beïnvloeden de demografie van de mierenwereld niet in belangrijke mate. De wetenschapper Wheeler vroeg zich af waarom dit zo was en vermoedde dat de reden hiervoor de hoge mate van hygiënische zorg is die mieren gewoonlijk aan de dag leggen. Ze verzorgen zichzelf en andere mieren constant, waardoor ze mierenparasieten afweren door middel van antibiotische afscheidingen uit hun klieren. (3)

Referenties

1. Bert Holldobler & Edward O. Wilson (1990) “The Ants” p. 434

2. Per Douwes, Johan Abenius, Björn Cederberg, Urban Wahlstedt (2012) Nationalnyckeln “Steklar: Myror-getingar. Hymenoptera: Formicidae-Vespidae” p. 46 (Zweeds)

3. Bert Holldobler & Edward O. Wilson (1990) “The Ants” p. 557